BİR GİRİT, BİR AYVALIK ÖYKÜSÜ  (BİZ KİMİZ?. BİZ KİM DEĞİLİZ)  

Biz Ayvalık halkı Cumhuriyetle birlikte Midilliden, Rumeliden,Giritten geldik. Gelirken'de bildiklerimizi, hünerimizi, kültürümüzü getirdik.İsterseniz Girit'in mitolojik öyküsünden başlayalım önce; Evvela yer ve gök vardı; Yer ve gök, Titanları Titanlar'da tanrıla-rı yarattı. Yeryüzünde en önemli Titan Giritli KRONOS (Saturnus) tur. Kronos'un oğlu ZEUS (Jupiter) babasını tahtın-dan indirip tanrıların tanrısı oldu; Böylece insanoğlunun PAGANISM denilen çok tanrılı dönemi, her yerden evvel Giritte doğdu; Giritin merkezi KANDİYA (Hereklion) dur. Zeus'un üç oğlu vardı, MİNOS, SARPEDEON ve RODAMANTİS; MİNOS korsanları yenip Girit'e hakim oldu; MİNOS UYGARLIĞINI kur-du. MİNOS'un bir kız çocuğu oldu adını KRETE koydular. O da adını Girit'e verdi. MİNOS uygarlığı ve dilinden Yunan ve Helen uygarlığı doğdu. Bundan böyle Giritlilier kendilerini Yunandan farklı ZEUS'un ve MİNOS'un çocukları sayarlar. 1885 te Kandi-ya'da doğan ve 1954 te gene kandiya da ölen NİKOS KAZANCAKİS "GİRİTLİ ZORBA" yı yazdı. ZORBA hayatı çok seven bir Girit halk kahramanıdır. 

Osmanlı donanması Girit'e 26 sefer düzenledi; Bu 26 seferde sadece 1645 yılında HANYA kalesini alabildi. Devrin padişahı başarısız Girit seferlerinden bıkmıştı. "Bundan sonra bana kim Giritten bahsederse kellesini uçururum" demiş; Kimse ağzına Girit'i alamaz olmuş; Gel zaman git zaman KARA MUSTAFA PAŞAYI hazırlıyorlar 1649 yılında padişahtan habersiz Girit'i almaya yolluyorlar. Mustafa Paşa ve Leventleri o zamana kadar Osmanlı donanmasını Girit'e sokmayan Cenevizli kumandanDUKE MARK'ı mağlup ederek Girit'i alıyor Kara Mustafa Paşa mağlup ettiği DUKE MARK'ı huzuruna çaağırıp, bak diyor "Sen çok takdir ettiğim bir kumandansın, amma savaştık, ben kazandım, sen kaybettin; Savaşın kuralları gereği benim senin hayatına son vermem gerekiyor, amma sana bir şans vereceğim, git 24 saat düşün, Eğer Müslüman olursan hayatını bağışlarım." DUKE MARK düşündükten sonra Müslüman oldum diyor. Kara Mustafa Paşa'da onun adınıdeğiştirip TOKMAK PAŞA yapıyor ve Tokmak paşayı Girit kuvvetlerinin başına geçirip kendisi İstanbul'a dönüyor. Tokmak paşanın 17 göbekten torununun torunu arkadaşım Profesör doktor Kemal Üstay Hacettepe Üniversitesinden emekli olduktan sonra bugün Amerikan hastanesinin Kadıköy Kliniğinde çalışıyor.

Uzun zaman bu zaferi kimse padişaha söyleyemiyor; En sonunda sarayın ahçıbaşısı hazırladığı "Padişahım bu tatlının adı TİRİT, FETHOLUNDU GİRİT" yazısı ile durum padişaha müjdeleniyor. Tabii ki Kara Mustafa paşanın leventleri Girit'e yanlarında kadın getirmediler. Leventlerimiz MİNOS'lu kadınlarla evlendi-ler; İyi ki evlendilerde hem neslimizi, hem de kültürümüzü zenginleştirdiler. İşte biz Giritliler bu güzel izdivaçların torunları-yız. İşte biz Giritlilerin büyük nineleri bu MİNOSLU kadınlar. 

Ayvalık ve Türkiye sanayisi konusunda yüreğim yanıktır hep 1940 ve 1950 li yıllara gelinceye kadar Türkiyede sanayi altında ne varsa Ayvalıkta varadı; Sermaye Ayvalıkta vardı; Know-how dediğimiz teknoloji ve bilgi ayvalıkta vardı; Devletin üç beyaz politikaları sonucu geliştirdiği fabrikalardan başka ne fabrika varsa Ayvalıkta vardı; Yağ fabrikalarımız vardı, sabun fabrikalarımız vardı, zenginliğimiz, paramız vardı; Mantık ve gönül isterdi ki: Türkiyede gelişecek sanayi Ayvalık sermayesi ile Ayvalık bilgisi ile gelişsin. Ne yazık ki: Öyle olmadı. Varalıklılarımızın, zenginlerimizin çocuklarını, torunlarını, nerede görsem hiç kabahatları olmadığı halde hıncımı onlardan alırım. Otomobil fabikaları'da Türkiyede ne kadar tesis varsa sizin olmalıydı; Babalarınız dedeleriniz bu fırsatı kaçırdı, yörüklere kaptırdı diye.

Ömer Madra ile hasbihal:

NEYAZIKKİ:, NE YAZIK!!

Açık Radyoyu kuruluşunda tanıyamadım,ne yazık.

On yıl sonra,onuncu yıl marşı kadar coşkulu,

Fikir,sanat ve kültür hizmeti üretiyor.

Tıpkı bir okul gibi.

Bence,Milli Eğitim Bakanlığından,

Daha öğretici,daha etkili.

Ön ayak olanları,hizmeti geçenleri,

Bu arada,hemşehrim Ömer Madra'yı,

Yürekten kutluyorum.

12 Kasım,2005

AYVALIK FARKI

         Ayvalık'lı hemşehrim,Ömer Madra,her sabah dünyaya,merhaba kâinat diyerek,( varmı bana yan bakan?) der.

Istanbul'da yaşayan sınıf arkadaşım Dr.Yıldırım Kaban,Sezai Ömer Madra'nın akrabasıdır.Yıldırım şöyle dedi.Mustafa Kemâl,cepheye gideceği zamanlarda,ki:bu cepheler muhtemelen Libya,Arabistan ve Çanakkale cepheleridir.Annesi Zübeyde hanımı Sezai Ömer Madra'ya emanet edermiş.Ayvalık'ta oturan akrabalardan Yener Yılmaz'ın söylediğine göre de,Mustafa Kemâl ile Sezai Ömer Madra arasındaki bu yakınlık,ikisinin de birlikte çalıştığı İttihat ve Terakki'deki üyeliğin yarattığı yakın arkadaşlıktan gelirmiş.

       Yine bu yaz Ayvalık,Çamlık'ta,şimdiye kadar,hayatımda hiç görmediğim bir sahneye şahid oldum.Zarif ve nazik bir hanımefendi,çocuğunu motosikletine bindirmiş,direksiyona geçmiş,köpeğini,boynuna tasma takarak bir kordonla motosiklete bağlamış,hanım,çocuk,motosiklet ve ona bağlı köpek dördü birden, tam bir uyum içinde, tıkır,tıkır gidiyorlardı.Bu sahneyi, kime söylesem,inandırmak zordu.Çünkü köpek ipi gerer,motosikleti devirir diyorlardı.Ama hiç te devirmiyordu,herhalde sahibesi köpeği çok iyi eğitmişti.İşin asıl zor olanı ve imkânsız gibi görüneni de buydu işte.Ayvalık farkı bunu da başarmıştı.Hiç üşenmedim.Bu zarif ve marifetli hanımefendinin kim olduğunu öğrendim.

      Kadın,çocuk,motosiklet ve köpek,o kadar uyumlu,o kadar güzel gidiyorlardı ki:Kafamı da kesseler,ben,bu gurur verici,bu güzel manzarayı yazmadan edemiyeceğim.

       Kendisinin ve ailesinin hoşgörü ve affına sığınarak kendilerinden izin almadan burada açıklıyorum

      Ayvalığ'ın gene en zengin ikinci ailesinden,Midilli kökenli, Sabuncugiller'den Fehmi Sabuncugil'in oğlu Öktem beyin gelini,Kerim beyin zarif eşi,Deniz Sabuncugil hanımefendi.

      Yakın komşularının anlattığına göre,yaz aylarında hemen hergün,motosikletine çocuğunu alır,köpeğini motosiklete bağlar,dördü birden uyum içinde,Çamlık koyunda balık tutmağa gidermiş.Tuttukları balıkları da tektar denize atarlarmış.

      Belki de dünyada bir ilke imza attıkları için, ve de, Ayvalıklı olmakla,bize öğünme fırsatı verdikleri için kendilerine yürekten teşekkür ediyorum.

      Midlli’den verdiğimiz bu güzel öykülerden sonra,haksızlık olmasın diye, bir öykü de Girit’ten yazalım.

        Girit adasının Resmo kentinde,Ahmet Çilingiraki’nin 1915 yılında,bir oğlu olur.İbrahim koyarlar adını.1924 yılında,mübadele göçü olunca,9 yaşında İbrahim Çilingiraki,Giritten Ayvalık’a gelir.Giritliler,hep yeniliklere meraklıdırlar.İbrahim Çilingiraki de,o günlerin yeniliği otomobiller olduğundan,Ayvalık’taki otomobilcilerden şöförlük öğrenir.Genç yaşta Ayvalık Osmanlı Bankasının şöförü olur.Devrin harcı alem otomobilleri o günlerde,4 kişilik,bir ileri, bir geri ve freni olan,bu yüzden de, (bir ileri bir geri ) diye adlandırılan otomobilleri devamlı kullanırdı.Bir ileri,bir gerilere,ayni zamanda,üstte açılır kapanır tavanları olduğundan körüklü de denirdi.O zamanlar,Ayvalık’tan İzmir’e iki günde gidilirdi.Gediz nehrinde henüz köprü yapılmadığından,otomobillerle beraber sala binilir,salla Gediz geçilirdi.Kabakum beldesi yakınlarında, yol denize çok yakın geçerdi.Bu yüzden de kuvvetli lodos rüzgârı estığinde yol çoğu kez,sular altında kalırdı.

          Günlerden bir gün,şöför Çilingiraki İbrahim,Ayvalık’tan iki yolcu ile birlikte,Osmanlı Bankasının Fransız müfettişini de,İzmir’e getirme talimatını alır.Kabakum’a vardıklarında,bakarlar ki;Lodos,kıyıya fazla miktarda çakıl yığmıştır.Nasıl olsa körüklü,bu çakılları aşar diye,körüklüyü çakıllı yola vururlar.Gelin görün ki:Körüklü çakıllı yola saplanmış,ileri,geri bir türlü çıkamaz çakıllardan.

         Çilingiraki İbrahim kan ter içerisinde,çaresizlikten,ne yapacağını şaşırmış,dinlenirken,ayni yoldan geçmek için,bir deve kervanı yanlarına yaklaşır.Deveci ne oldu diye sorar.Şöför İbrahim,Körüklüyü çakıla saplattık.Nasıl çıkacağımızı bilmiyoruz,der.Deveci,bir urganın,yani kalın ipin varmı? Diye sorar.İbrahim urganı deveciye uzatır.Deveci,en kuvvetli pehlivan deveyi alır,kıh der,yere çökertir.Urganın bir ucunu,körüklüye,bir ucunu da pehlivan devenin semerine bağlar,Fransız müfettiş te olanları hayretle izler.Biryandan da elinde kamera,olayları filme almağa çalışır.Deveci pehlivan deveye yaklaşır.Pehlivan deveye kalk dedimiydi,pehlivan deve lök cüssesi ile ayağa kalktığında,körüklü de karaya  çıkıvermişti,bile.Bundan böyle de ,çilingiraki şöför İbrahim’in ve Ayvalık’taki adı,DEVECİ olacaktır artık.Onun sülâlesi de DEVECİ olarak anılacaktır.

        Çilingiraki şöför İbrahim,bugün,91 yaşında olayları dün gibi hatırlıyor.Osmanlı Bankası müdürü,bir gün,banka odacısı Arap Mustafa’ya,git bana Deveci İbrahim’i bul,getir,demiş.Arap Mustafa gitmiş,gelmiş,ben şimdi,hangi ahırda Deveci İbrahim’i arayayım? Diye,müdüre geri gelmiş.Müdür de demiş ki:yok be oğlum,git bizim şöför İbrahim’i al getir.İşte odur,Deveci İbrahim.). 

        Tarihimizi biraz hatırlamakta yarar var. Şapka devrimi olduğu gün "Şapka devriminde Ayvalık eşrafı" adı altında bir fotoğraf çekildi. Bu fotoğrafı görmeyen varsa görmesini tavsiye ederim. Çünkü çok gurur verici bir resim Orada yer alan babalarımız, dedelerimiz melon şapkaları ile şık temiz kıyafet-leri ile İngiltere Lordlar Kamarasına taş çıkarıyorlar sanki. Celal Bayar başbakan ve cumhurbaşkanı olduğu dönemlerde Ali Cömert beyin bugün IDA restorant diye işletilen evinde konuk edilirdi. İsmet İnönü başbakan veya cumhurbaşkanı olduğu dönemde yatla Ayvalığı ziyiaret eder; Motorla karaya çıkarken kendisini karşılayan Ayvalıklıları görünce "Çabuk beni yata geri getirin" der. Yatta en güzel esvaplarını giydikten sonra karaya çıkar; Çünkü rıhtımdaki ahali öylesine temiz kıyafetli ve şıktı ki; İsmet İnönü eziklik duymak istemedi. Yine Celal Bayar başbakan olunca memleketi olan Gemliğe bir iyilik, son zamala-rın tabiri ile bir kıyak yapmak ister; Gemliğe bir sardalya konserve fabrikası kurulacaktır. Fabrikaya okumuş bir sahip aranır; Koskoca gemlikte aranır taranır okumuş olarak ancak ilkokul mezunu Ala'eddin bey bulunabilir ve Alaeddin Sardalya fabrika-sı kurulur. Oysa ki: Aynı dönemde Ayvalık Belediye Başkanı olan MUHİP ÖZYİĞİT Liege Üniversitesi mezunudur. Bütün bu tarihsel örnekler Midilliden, Rumeliden, Giritten gelen kültürümüzün ve insanımızın zenginliğini gösterir. Onun için Kayseri-liler "ÖĞÜNMEK GİBİ OLMASIN AMMA KAYSERİLİYİZ" demesinler. Öğünülecek bir şey varsa onu da bize bıraksınlar.Anadolu'da Trakya'da yürekten söylenen yanık bir türkü vardır.Dağlar dağladı beni / Gören Ağladı beni / Merak ta etme / Nazlı da Cemilem / Sevda bağladı beni /Sevda bağladı beni........ Yüce dağlar / Cüce dağlar /Duyduk duymadık demeyin / Boşuna böbürlenmeyin /Boşuna heveslenmeyin....BİZ AYVALIK BİR AİLEYİZ; BİZ AYVALIK BİR AİLEYİZ; BİZ AYVALIK BİR AİLEYİZ.... 

        Antropoloji - Arkeolojik kazılar bize gösteriyor ki.: İnsanoğlu yeryüzünde 250.000 yıldan beri vardır. Bu 250.000 yılın son 50.000 yılında insan ancak mağaraya girebilmiştir. İnsan bu ellibin yılın kırkbin yılını mağarada geçirdi; Ancak onbin yıl önce neslimiz mağara-dan çıkabildi. İnsanoğlunun bütün serüveni hep bu onbin yıla sığar; Yeryüzünde ne oldu ise hep insanların emeği ile oldu. İnsanoğlu doğarken de, ölürken de birbirine eşittir. Herşeyi çalışmayla, eğitimle kazanır. ARISTO "Dehamı dahi çalışarak kazandım" dİyor.

Dr.Hasan HORTO

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

      Yalnız, Rumeli, Girit, Midilli kültüründen değil, Ayvalık ta Arap Mustafa diye bilinen Mustafa Olpak arkadaşımızın ve sayıları 10 parmak kadar az, siyah kardeşlerimizin kattığı Afrika kültürü ile de, dört kıtadan karışıp harmanlaşan, adeta alaşımlaşan Ayvalık-Cunda kültürümüz HOMEROS tan bile çok eskilere giden EGE KÜLTÜRÜNÜN doğu yakasını simgeler.

      Sıcaklığının, renginin, güzel kokusunun ve nefis tadının yanında, şarap kadehlerini tokuşturup ÇINNN diye ses çıkartarak, şarabın sesinden de zevk alıp, yararlanmak gene, Ege kültürünün bir parçası sayılır.

      Ege’nin doğu yakası Ayvalık-Cunda da yaşananlar, düşünceler, duygular, hüzünler ve sevinçler Ege’nin batı yakası ile tıpa-tıp ta aynidir. ( Benden selâm olsun Anadolu’ya ) ve ( Savaşın Çocukları ) yapıtları, Ege’nin ortasında buluşur. Sarılıp kucaklaşır. Birbirini tamamlar.

      Çok galiz fıkra ve ifadeleri de içeren, gelişi güzel, çalakalem yazılmış bu yazı-dizimizin yazılışından beri Ayvalık ta Cunda da kültür alanında çok önemli gelişmeler oluyor. Ayvalık ta Filiz Ali hanımefendinin de katkılarıyla kurulmuş olan muzik okulu , Cunda da restore edilip hizmete sunulan akustiği ve ses düzeni çok güzel olan eski tarihi bir binada, her yaz nefis konserler veriyor. Dünyanın tanınmış üniversitelerinden üst lisans doktora öğrenicileri Cunda da öğrenim görüyorlar. Çalışmalarını sürdürüyorlar. Balıkesir Üniversitesinin Basın-Yayın fakültesi Lâle adasında yapılıyor. İnşaatı bitmek üzere. Kültür-sever iş adamımız Rahmi Koç Cunda’nın en yüksek tepesinde, yakın zamana kadar yelkenleri de olan eski bir yel-değirmenini alıp yanındaki bina ile birleştirerek kütüphane haline getirdi. Okurların hizmetine açtı. Duyduk ki: Yine Cunda da zeytinyağı mengene ve fabrikalarının tarihsel gelişimini gösterir , birde müze yapacakmış. Kendisine teşekkür ediyor. Kolay gelsin. Diyoruz. Güler Sabancı hanımefendi Cunda’nın en uç burnundaki PATRİÇİA köyünde, zeytin tarlaları ile birlikte eski evlerden 10 tane satın aldı. Asıllarına uygun olarak restore etti. Galiba yazları gelip hem oturuyor. Hem de Sabancı zeytinyağlarını imal ediyor. Şimdilik imalâtı kendi tüketimlerine ve eşe dosta ikram, beklide eşantiyon şeklinde oluyor. Ama ileride piyasaya dönükte olacak gibi görünüyor. Çünkü Ayvalık ta 500 dönüm gibi büyük bir arazi parçasını da satın aldıklarını  gazetelerde okuduk.

        Ayvalıklılar olarak biz umarız ve dileriz ki: İleriki günlerde Rahmi Koç beyefendi ile Güler Sabancı Hanımefendi Koç Üniversitesi ile Sabancı Üniversitelerinin en az birer fakültelerini Ayvalık bölgesine yönlendirirler.

       Ayvalık ve Cunda’nın EGE KÜLTÜRÜ yavaş, yavaş içerlere, Kozak yaylâsına ve Madra dağlarına doğru da yayılmaya başladı. Şimdiye kadar adını çok az kişinin duyduğu ARAPLAR köyü, adını MUTLU KÖY olarak değiştirdi. Midilli’nin zengin ve nefis yemek kültürünü de aldı. Zeytinlikler arasında fırınını ve mutfağını da kurdu.Gelip giden turistlere Midilli’nin içi-dolmuş ta denilen Suresini,keşkeğini ve nefis güveçlerini sunuyor.

       Ayvalık ve Edremit arasındaki Bostancı köyünde kurulu KÖRFEZ HAVA ALANI çok yakında uluslar arası uçakların inip kalkabileceği bir alan haline dönüştürülecek. Gerekli istimlâkler yapılmış olup. İnşaat başlamış durumdadır.

        Bölgemizdeki bu güzel gelişmelerden cesaret alan, biz AR-TUR’u sevenler, AR-TUR’la birlikte bölgeyi ve KÜLTÜRÜ de sevenler,2500 dönüm eşi bulunmaz güzellikteki arsa ve araziye sahip AR-TUR’da, 3-4 yıldır, DÜNYA-KONGRE KÜLTÜR MERKEZİ kurma çalışmaların başlattık. Çalışmalarımızı Kuzey-Egemiz de mevcut bütün belediye başkanlarına ve Ticaret odası başkanlarına duyurduk. Onların da desteğini istedik.

        Kuzey-Ege bölgemizin bahtını da değiştirebilecek bu faydalı çalışmalarımızı görmek için,  DÜNYA-KONGRE MERKEZİ KÜLTÜR PROJEMİZİ YALIN VE AÇIK VERİ VE GEÇEKLERİYLE PEKİŞTİRMEK yazımızı lütfen, hemen şimdi tıklayınız.

Dr.Hasan Horto,

İlave: 7.Nisan.2008

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

      16 Temmuz,2008 günü, Ayvalık ta denize çakılmış kazıklar üzerine kurulu, eskiden  Şehir kulübü diye maruf Ayvalık’ın en güzel taş yapısında, denize karşı oturmuş,bir yandan gazetemi okurken,bir yandan da kahvemi yudumluyordum.

      Yanımdaki masada bir gurup insan oturmuş, birisi konuşuyor. Diğerleri pür dikkat dinliyordu. Bir ara kulak misafiri oldum. Vazife diyordu. Vizyondan bahsediyordu. Sırtı ve arkası bana dönük adam, hiç konuşmuyordu. KOÇUM diyordu. Allah seni korusun diyordu. Önündeki çerez ve yiyeceklerden herkese ikram ediyordu. Gelen elini öpüyordu. Giden elini öpüyordu. O sadece sol kolunu uzatıp, sol elini veriyordu. KOÇUM. Allah seni korusun diyor, başka şey demiyordu. Elini öpenler arasında kendisinden çok yaşlı olanlarda vardı. Bir ara aklıma takıldı. Acaba bu kişi şeyh veya şıh olmasın? Dedim. Aniden kendimi toparladım  Ayvalık ta ne şeyh vardı. Ne de şıh.

      Ardından dikkatlice bakınca fark ettim ki: Arkamda oturan insan,Ayvalık’ın çalışkan Belediye Başkanı, Ahmet Tüfekçi. DYP ( Doğruyol Partisinden) aday olunca seçimi kaybetmiş. Sonradan felç geçirmiş. Sağ eli ile sağ ayağını kullanamıyor. Şimdi nekahat,yani iyileşme devresine girmiş,Kendisine acil şifalar diledim.

      Ahmet Tüfekçi, yanlışı ile, doğrusu ile, deli-dolu, ama DÜRÜST. Hırsızlığa ve haksızlığa karşı.YOKSULUN YANINDA. Ben ona Ayvalık’ın KÖROĞLUSU derim.

Dr. Hasan Horto )

İlave: 20.Temmuz.2008

-----------------------------------------------------------------------------------------------------